MOGUĆNOST INTENZIVIRANJA VOĆARSKO-POVRTARSKE PROIZVODNJE
Prof. dr Radoš Pavlović, Dr Gorica Paunović, doc.
Dr Ljiljana Bošković-Rakočević, doc.
Agronomski fakultet, Čačak

Osnovni zadatak i cilj savremene poljoprivrede je intenziviranje biljne proizvodnje pri čemu se posebni značaj daje kvalitetu hrane, što utiče na normalan razvoj i zdravlje čoveka. Ograničavajući faktor za intenziviranje biljne proizvodnje je činjenica da je sve manje obradivih površina na kojima se hrana može proizvoditi, a istovremeno je broj stanovnika u stalnom porastu. Ova činjenica zahteva da se na već postojećim površinama uz savremenu tehnologiju proizvodnje ostvaruju veći prinosi i bolji kvalitet. Proizvodnja voća i povrća zauzima značajno mesto u proizvodnji hrane, a ona je u punoj meri zastupljena u strukturi potrošnje i ishrani ljudi. Proizvodnja povrća predstavljajednu od najintenzivnijih grana biljne proizvodnje, što se izražava veličinom prinosa po jedinici površine i ostvarenim ekonomskim efektom. Istovremeno, povrtarstvo omogućuje intenzivno korišćenje zemljišta, a to se postiže primenom pravilne plodosmene i smenjivanjem dve do tri vrste tokom sezone, bilo na otvorenom polju ili u zaštićenom prostoru. Posebno je značajna proizvodnja u zaštićenom prostoru koja omogućuje gajenje povrća u periodu kada vremenske prilike to ne dozvoljavaju na otvorenom polju, a pristizanje proizvodaje u vreme kada vlada deficit za svežim povrćem (zima i rano proleće). Time se postiže kontinuitet u snabdevanju tržišta svežim povrćem, što utiče na pravilnu ishranu stanovnika, jer povrće ima velika hranljivo-lekovita svojstva. Intenziviranje voćarske proizvodnje podrazumeva usavršavanje ove proizvodnje, od klasičnih ekstenzivnih i poluintenzivnih sistema do sistema gajenih «na dohvat ruke», koju karakteriše intenzivan i visokointenzivan nivo proizvodnje. U tom pogledu moraju se slediti tendecije smanjenja visine habitusa, povećanje broja stabala po jedinici površine, gajenjem voćaka sa većim rastojanjem između redova i malim rastojanjem u redu. Za realizovanje postavljenih zahteva od posebnog značaja je izbor adekvatne kombinacije sorta/podloga. U tom slučaju, voćarstvo neće biti samo najatraktivnija grana biljne proizvodnje, već i najprofitabilnija grana. Da bi se takva predviđanja potpuno ostvarila, i još više povećala profitabilnost po jedinici površine, primeniće se intenzivan i visoko intenzivan sistem gajenja voćaka sa gajenjem povrtarskih kultura u međurednom prostoru, što predstavlja okosnicu savremene hortikulturne proizvodnje. Kombinovana voćarsko-povrtarska proizvodnja obezbeđuje egzistenciju proizvođaču i na relativno malim proizvodnim površinama, pa je ostvareni prihod po jedinici površine daleko veći, u odnosu na druge vidove biljne proizvodnje. Takođe, kombinovanje voćarske i povrtarske proizvodnje obezbeđuje povraćaj sredstava uloženih u voćarsku proizvodnju, ostvarenim prihodom od povrtarskih kultura, u prvim godinama po zasnivanju, do pune rodnosti voćaka. To je naročito značajno u prve tri godine po sadnji, jer u tom periodu voćke tek počinju da rađaju. Malo je literaturnih podataka 0 problematici kombinovane voćarsko-povrtarske proizvodnje. Većina autora smatra da je međuredni prostor u voćnjacima slabo iskorišćen. Ove činjenice, a i sama tendencija širenja u praksi kombinovanja ovih proizvodnji, opredelila nas je za ova proučavanja, tako da je i sam cilj ovog rada bio proučiti mogućnosti zajedničkog gajenja voćarskih i povrtarskih kultura.

Sl. 1 Intenzivno voćarsko-povrtarska proizvodnja (jabuka-kupus)

Sl. 2 Voćarsko-povrtarska proizvodnja (jabuka-kupus, karfiol)

KOMBINOVANA VOĆARSKO-POVRTARSKA PROIZVODNJA
Kombinovana voćarsko-povrtarska proizvodnja je interesantna za proučavanje sa više aspekata: iskorišćavanja hranljivih materija iz zemljišta, održavanja međurednog prostora, problema zaštite, ekonomskih efekata, i dr. Postizanje visokih prinosa i dobrog kvaliteta plodova voća neposredno zavisi i od načina održavanja i od iskorišćavanja zemljišta u voćnjacima. Zemljište se može održavati na više načina (jalovi ugar, ledina, malčiranje, gajenje uzrodica), što zavisi od više činilaca, prvenstveno od klimatskih faktora, nadmorske visine, ekspozicije terena, tipa zemljišta, starosti voćnjaka i stepena intenzivnosti proizvodnje.
Način održavanja zemljišta u međurednom prostoru voćaka, pored ekonomske rentabilnosti mora omogućiti normalan rast i razvoj voćaka, funkcionisanje njihovog korenovog sistema, primenu mehanizacije za razne operacije u tehnologiji proizvodnje voćaka, i dr. Jedan od načina koji obezbeđuje najveće ekonomske efekte i koji u praksi poslednjih godina ima tendenciju širenja je uzgoj povrtarskih biljaka u međurednom prostoru voćaka, što u velikoj meri povećava ekonomske efekte. Istovremeno gajenje povrtarskih i voćarskih vrsta na istoj površini moguće je samo na plodnim zemljištima. To podrazumeva povoljnu strukturu i kiselost zemljišta i dobru obezbeđenost zemljišta sa osnovnim hranljivim materijama. Ovo je od posebnog značaja, jer svojim prinosom i voćarske i povrtarske biljke iznose velike količine hraniva. Uneta hraniva moraju biti u pristupačnom obliku, jer povrće ima slabije razvijen korenov sistem i kratak vegetatacioni period. Međutim, nezamislivo je organizovati takvu proizvodnju bez unošenja stajnjaka ili nekog drugog organskog đubriva, jer su to potpuna đubriva i u sebi sadrže osim makro i mikroelemente, a povoljno utiču na strukturu zemljišta i sadržaj humusa. U tom smislu, pre zasnivanja ovih zasada neophodno je uraditi kompletnu analizu zemljišta koja će pokazati trenutno stanje i potrebe za eventualnim popravkama tog zemljišta.
U tehnologiji gajenja, đubrenje kao tehnološka operacija može ispoljiti maksimalni efekat pri kombinovanju ove dve proizvodnje. Postoje velike razlike u đubrenju višegodišnjih i jednogodišnjih kultura. Mineralna ishrana voćaka se odlikuje nizom specifičnosti, jer voćke iz zemljišta usvajaju veliku količinu biogenih elemenata i time se stalno osiromašuje zemljište, pa u cilju postizanja visokih, redovnih i kvalitetnih prinosa zemljištu treba vratiti, u obliku đubriva, onu količinu hraniva koja su izneta prinosima, ali i rezidbom kao redovnom pomotehničkom merom. Gajenjem povrtarskih biljaka u međurednom prostoru neophodno je češće unositi organska i mineralna đubriva u zemljište, čime se ujedno i pruža mogućnost da se isprave eventualne greške u đubrenju nastale u periodu zasnivanja zasada. U voćarstvu je veoma teško precizno dozirati đubriva, u količinama koje se mogu smatrati kao optimalne. U većini slučajeva unesu se veće količine, pa se gajenjem povrća u međurednom prostoru stvaraju uslovi da ta hraniva budu usvojena i bolje iskorišćena od strane gajenih biljaka. Na taj način se sprečava mogući gubitak hraniva ili njihovo eventualno usvajanje od strane korovskih biljaka kojima se ne dozvoljava rast i razvoj gajenjem povrtarskih biljaka u međurednom prostoru.
Problem načina održavanja zemljišta dominantan je u voćnjacima gde se sadnja obavlja na veće međuredno rastojanje (4 m i više), kao što su: jabuka, kruška, šljiva, višnja, kajsija, orah. U mladim voćnim zasadima, u cilju boljeg iskorišćavanja zemljišta, do plodonošenja i pune rodnosti se mogu uzgajati i neki međuusevi. Gajenjem međuuseva smanjuje se količina vode i hranljivih materija u zemljištu, što može predstavljati ograničavajući faktor njihovog uzgoja. Takođe, njihovo gajenje ne sme ometati blagovremeno izvođenje radova u voćnjaku: zaštitu, formiranje uzgojnog oblika i druge tehnološke operacije.

Sl. 3 Intenzivno voćarsko-povrtarska proizvodnja (jabuka-krastavac)

Sl. 4 Visoko-intenzivno voćarsko-povrtarska proizvodnja (jabukasalata na foliji)

Najveći ekonomski efekat se postiže gajenjem povrća kao medjuuseva umeđurednom prostoru voćaka, koje pripadaju grupi korisnih međukultura. Navedene vrste neće imati negativni uticaj na voćke, prvenstveno problem zasene, i dr. već će u većini slučajeva ispoljiti pozitivne uticaje. Takve su: grašak, bob, boranija, pasulj, krastavac, dinje, lubenice, salata, spanać, crni i beli luk, kupusnjače, paradajz, paprika, mrkva, peršun (lišćar i korenaš), i dr.
U zavisnosti od područja gde je zasnovan voćnjak gaje se različite povrtarske vrste, shodno njihovim zahtevima za uslovima uspevanja. U našoj zemlji, gotovo sve površine pod voćnjacima (oko 95%) nalaze se u individualnom sektoru i to uglavnom u brdsko-planinskom području. Imajući u vidu da više od polovine teritorije Srbije pripada brdsko-planinskom području, koje nije dovoljno iskorišćeno, nameće se potreba većeg iskorišćenja istih za rentabilnu i kvalitetnu proizvodnju. U navedenim uslovima mogu se gajiti gotovo sve kontinentalne vrste voćaka i na taj način ostvariti značajna finansijska sredstva. U brdsko-planinskom području moguće je kombinovati voćarsku i povrtarsku proizvodnju, pri čemu se od povrtarskih kultura mogu gajiti: krompir, pasulj, kupusnjače, crni i beli luk, mrkva, peršun (lišćar), i dr.
Ograničavajući faktor za gajenje navedenih vrsta predstavlja mogućnost navodnjavanja. Poznato je da povrće zahteva dosta vlage pa se na ovim terenima u uslovima suvog ratarenja postižu niži prinosi, osim u godinama sa povoljnim rasporedom padavina. S obzirom da je na terenima sa većom nadmorskom visinom i izrazitim nagibom prisutna velika opasnost od pojave erozije, koja se povećava sistemom obrade zemljišta za međuuseve, treba biti obazriv pri izboru povrtarske kulture. U ovim uslovima nesmetano se može gajiti peršun lišćar, koji smanjuje opasnost od pojave erozije.

Sl. 5 Visoko-intenzivno voćarsko-povrtarska proizvodnja (jabuka-krompir)

Sl. 1 Intenzivno voćarsko-povrtarska proizvodnja (jabuka-kupus)

Na ravničarskim terenima veće su površine pod voćnjacima gde se vrši navodnjavanje (nekim od načina), posebno u voćnjacima sa intenzivnom proizvodnjom gde ova agrotehnička mera predstavlja nezaobilaznu investiciju i garant sigume i visokorentabilne proizvodnje. To je još jedan od opravdanih razloga za kombinovanje povrtarske i voćarske proizvodnje, jer navodnjavanjem se osiguravaju povoljni uslovi za povrtarsku proizvodnju u okviru voćarske, a gajenje povrća obezbeđuje vraćanje uloženih sredstava u voćarsku proizvodnju, posebno u prvim godinama po zasnivanju.
S obzirom da u ovim agroekološkim uslovima postoji mogućnost navodnjavanja, a nema opasnosti od pojave erozije, proširuje se spektar izbora povrtarskih vrsta za gajenje u međurednom prostoru, kao što su: krastavac, dinje, lubenice, paradajz (posebno industrijski zbog habitusa), paprika, salata i dr.
Zajedničkim gajenjem voćarskih i povrtarskih kultura, sistemom obrade zemljišta za proizvodnju povrća i njihovom tehnologijom proizvodnje rešava se sve prisutniji i problem zakorovljenosti voćnjaka. Jedan od problema na koji treba obratiti pažnju pri ovoj proizvodnji je prilagodjavanje rastojanja setve i sadnje povrtarskih vrsta, u okviru međurednog prostora, nesmetanom prolasku mehanizacije, prvenstveno za sve tehnološke operacije koje se izvode u voćnjaku. Takođe, pri izboru povrtarske vrste pažnja se mora obratiti i na prilagođavanje programa zaštite voćarskih i povrtarskih kultura.